1-مقدمه

قاطعیت یکی از جنبه های قابل اصلاح ارتباط میان افراد است. این مهارت می تواند افراد را در برخورد با همکاران بالادست و زیردست بسیار یاری دهد. به اعتقاد لازاروس قاطعیت دارای چهار مؤلفه است.

اول) رد تقاضا

دوم) جلب محبت دیگران و مطرح کردن درخواست های خود

سوم) ابراز احساسات مثبت و منفی

چهارم) شروع، ادامه و خاتمه گفت وگوها (هارجی و دیگران، ،۱۳۷۷ص۲۹۶).

سلطه جو کیست؟

بنا به پژوهش روان شناسان به خصوص «شوستروم»، سلطه جو کسی است که انسانها را «شی» می بیند و مصر به شی کردن انسان ها است و می دانیم که «انسان شی» عامل فسادها، بی عدالتی ها می تواند باشد. در واقع کمتر عاملی در زندگی انسان به اندازه ظلم و سلطه جویی آفت سلامت، حقیقت، عدالت و سد راه رشد و تکامل و اتحاد انسان است.
قاطعیت جنبه هنری دارد و نیاز به تمرین و ممارست تا در انسان عادت و شرطی شده از قوه به فعل درآید.
برخورد با ظلم و سلطه مستلزم روحیه ای قوی و متعادل است به همین دلیل یک قسمت از آموزش قاطعیت روحیه سازی، و قسمت دیگر آگاهی از تکنیک ها و بکاربستن آنهاست.

2-تعریف قاطعیت

لنج و جاکوبسکی معتقدند قاطعیت عبارت است از گرفتن حق خود و ابراز افکار، احساسات و اعتقادات خویش به نحوی مناسب، مستقیم و صادقانه به صورتی که حقوق دیگران زیرپا گذاشته نشود.
وقتی در برخورد با مردم، موضع تدافعی نمی گیرید و به راه سلطه جویی نمی روید، در واقع در فرآیند تصمیم گیری دیگران ، حتی اگر باب میل تان هم نباشد دخالت نمی کنید و می گذارید تمام اختلاف نظرها تا جایی که امکانش باشد از راه مذاکره به توافق بینجامد.

3-جرات مندي چيست؟

به طور کلي جرات مندي را مي توان توانايي ابراز صادقانه نظرات،احساسات و نگرش ها بدون احساس ترس و اضطراب دانست. جرات مندي هم چنين شامل دفاع فرد از حقوق خود به شکلي که حقوق ديگران پايمال نشود است.بنابراين در صورت عدم آشنايي به اين مهارت،دچار مشکلات جدي مانند ناتوانايي در نه گفتن شده که خود به مشکلات زيادي مانند اعتياد،انواع بزهکاري،بيماري راضي کردن ديگران و مهرطلبي منجر مي شود.هم چنين فرد به دليل نگرفتن حق خود و خشم ايجاد شده و سرکوب آن به انواع بيماري هاي روحي و جسمي مانند افسردگي،ياس،درماندگي،سردرد،فشار خون بالا، زخم معده،بيماري هاي قلبي و... مبتلا مي شود.

4-اين ناتواني در"نه"گفتن چگونه باعث بيماري مي شود؟

فرد بله گو که از گفتن"نه"هراس دارد با بله گفتن هاي متوالي به افراد،قادر به رسيدگي نيازهاي اساسي زندگي خويش نيست و مدام در حال سرويس دادن به ديگران است،بنابراين چنين فردي از نظر عملکرد و يا کارآمدي فردي و اجتماعي در زمينه هاي مختلف شغلي،تحصيلي،خانوادگي و ارتباطي دچار مشکل شده و مي توانيم بگوييم چنين فردي دارد به سمت ناخوشي و عارضه مند شدن پيش مي رود. حالا ما با انساني مواجه هستيم که دچار ناکارآمدي شده و احساس رضايت مندي عمومي از خودش پايين آمده رنجيده و به سمت ناخوشي رواني پيش مي رود وحالا اين فرد آن قدر ناکارآمد و غمگين شده که ما آن را به عنوان يک بيمار افسرده شديد مي شناسيم.

5--چه عواملي باعث عدم قاطعيت و جرات ورزي شده و باعث مي شود فرد قادر به گفتن نه،نباشد؟

دلايل روان شناختي عميق،پيچيده و چندين عاملي وجود دارد که از مهم ترين آنها رابطه بچه با والدين در زمان کودکي است.تاريخچه زمان کودکي،اينکه کودک در چه خانواده اي رشد کرده و نظر پدر و مادر مورد قاطعيت چه بود ،در قاطعيت کودک موثر است.

6-گام های کلیدی برای مهارت قاطعیت و اظهار وجود

 

•گام اول: رفتار قاطعانه را تمرین کنید

بهترین سبک رفتار، رفتار قاطعانه است که در آن، شخص عقاید و احساسات خود را با رعایت اصل احترام به دیگران و ملاحظه حقوق آنها ابراز کرده و از حق و حقوق خود دفاع می‌نماید‌. روش قاطعانه، مانع از آن می‌شود که دیگران از شما سوء استفاده کنند. البته افراد با سبک برخورد قاطعانه همان طوری که برای باورها و احساسات خود ارزش قایلند، شکیبا بوده و به احساسات دیگران نیز بها می‌دهند.
روش قاطعانه به‌جای رفتار انفعالی (در جایی که شخص می‌ترسد یا خجالت می کشد که افکار و احساسات خود را بیان کند) و رفتار پرخاشگرانه (که در آن، به احساسات دیگران بهایی داده نمی‌شود) برای به حداقل رساندن احساس خشم و هراس در خصوص روابط، توصیه می‌شود.


•گام دوم: «نه» گفتن را بیاموزید

آموزش‌ این مهارت، به اشخاص کمک می‌کند تا بی‌آن‌‌که احساس گناه کنند، به دیگران پاسخ «نه» بگویند. اشخاص حق دارند بی‌آن‌که احساس گناه کنند، به دیگران پاسخ منفی بدهند. توجه داشته باشید که مسایل دیگران در بسیاری از موارد، از مسایل شما مهم تر نیستند. قرار نیست که مسایل عالم را حل و فصل کنید. اگر خود، کارهایی دارید که اجازه نمی‌دهد از دیگران کاری را بپذیرید، مؤدبانه از پذیرش پیشنهاد آن‌ها اجتناب کنید. اجازه ندهید حرف‌های دیگران در شما احساس گناه ایجاد کند.


•گام سوم: از جمله‌های با فاعل «من» بهره بگیرید

وقتی شخصیت‌های مستعد استرس را بررسی می‌کنیم، می‌بینیم که ناتوانی در ابراز احساسات نزد این اشخاص، امری عادی است. مشاوران به این افراد کمک می‌کنند تا با گفتن جمله‌ای با فاعل«من»، به احساس آرامش برسند «برداشت من این است که شما اشتباه می‌کنید.». بهره‌گیری از فاعل «من» در جمله‌ها، اشخاص را تشویق می‌کند تا صاحب اندیشه، احساسات، عقاید، ادراکات و باورهای خود باشند.


•گام چهارم: از تماس چشمی بهره بگیرید

ارتباط‌های غیر کلامی گاهی از کلام و سخن‌، باور پذیرترند. تحقیقات نشان داده است که تاثیر عناصر غیر کلامی در رساندن پیام بیشتر از عناصر کلامی پیام می‌باشد. دیگران، نداشتن تماس چشمی در زمان ابراز نظر را به حساب نداشتن صداقت می‌گذارند.


•گام پنجم: از زبان تن، قاطعانه بهره بگیرید

حالت بدن، یا پیام شما را تقویت و یا از قدرت آن می‌کاهد. افزون بر تماس چشمی و لحن صدا، حالت ستون فقرات و حالت سر، احساس شما را دربارة پیامی که مخابره می‌کنید نشان می‌دهند. توصیه می‌کنیم که بدنی راست و قائم داشته باشید و وزن بدنتان را به طور یکسان روی دو پای خود تقسیم کنید. بهتر است مرکز ثقل شما، روی پاهایتان باشد.


•گام ششم: مخالفت همراه با آرامش را تمرین کنید

وقتی نقطه‌ نظرها و حقایق با آرامش بیان می‌شوند، دیگران مخالفت را سالم ارزیابی کرده و زمینه مشاجره و بگومگو از بین می رود. در این فضای ارتباطی استرس جای خود را به آرامش و صمیمیت می دهد. برای بدست آوردن این مهارت لازم است که مدتی رفتارهای خود را کنترل کرده و برای خود پاداش و تنبیه قرار دهید. اگر این اقدام را انجام دهید به تدریج خواهید توانست با آرامش مخالفت خود را ابراز کنید. و این مهارت در ابراز وجود به شما بسیار کمک می‌کند.

•گام هفتم: به جای واکنش نشان دادن، پاسخ بدهید

واکنش، نوعی بازتاب است که طبیعتی غریزی دارد. بسیاری از رفتارهای حیوانات، واکنشی می‌باشد. اما در خصوص انسانها، اقدام براساس واکنش، می‌تواند موجب پشیمانی شود؛ زیرا این قبیل اقدامات تأمل و اندیشه‌ای در ورای آنها نمی‌باشد. ولی پاسخ، برنامه‌ای حساب شده برای یک موقعیت خاص است. پاسخ دادن به یک موقعیت، به معنای تأمل در واکنش اولیه و آن‌گاه، ارائه یک پاسخ حساب شده و عاقلانه است. البته هر پاسخی، ناگزیر، کافی و شایسته نیست؛ اما وقتی این مهارت را تمرین می‌کنید، به شما کمک می‌کند تا به تدریج پاسخ‌هایتان را بهتر کنید.
يک کليد طلايي براي ايجاد ابراز وجود:خودتان را همان طور که هستيد بپذيريد و براي تغيير در کاستي هاي خود و براي ابراز عقيده خود در يک جمع اطلاعات خود را در مورد موضوع مورد نظر تا آن جا که مي توانيد کامل کنيد وعلاوه بر آن،با ديگران ارتباط اجتماعي برقرار کرده و بدانيد با هر بار حاضر شدن و رويارويي با جمع مي توانيد توانمندي خود را بالا ببريد.هرچند ممکن است در ابتدا اشکالاتي وجود داشته باشد اما به مرور اين نقايص و کاستي ها برطرف مي شود.










دكتر گلريز پورمحدث ، روانشناس تربيتي ، مركز روانشناسي و مشاوره راه فردا

^