خواب چیست ؟

خواب فرایندی طبیعی است که بطور منظم هر بیست و چهار ساعت اتفاق میافتد و در آن حالت انسان، ناهشیار و نسبت به اتفاقات اطراف خود نا آگاه است. خواب عکس بیداری به نظر می آید اما این دو حالت وجوه اشتراک زیادی دارند. خواب دیدن نشان می دهد که هنگام خواب نیز فکر می کنیم. هرچند تفکر در رؤیا از جهاتی با تفکر در بیداری فرق می کند. این واقعیت که رؤیاهای خود را به یاد می آوریم نشان می دهد که هنگام خواب خاطره هایی ساخته می شود. برخی از مردم عملاً در خواب راه می روند. وقتی خواب هستیم حساسیت خود را در برابر محیط به طور کلی از دست نمی دهیم. مثلاً صدای گریه ی طفل مادر را از خواب بیدار می کند. ضمناً خواب بی طرح و نقشه هم نیست بعضی افراد می توانند تصمیم بگیرند که چه زمانی از خواب بیدار شوند و موفق هم می شوند.

مراحل خواب

تجزیه و تحلیل امواج مغزی نشان می دهد که خواب شامل 5 مرحله است: چهار مرحله خواب عمیق و یک مرحله دیگر به نام خواب همراه با حرکات سریع چشم (آر ای ام). وقتی کسی چشمانش را می بندد و در حالت آرمیده ای قرار می گیرد، معمولاً در موج های مغزی او طرح منظمی شامل 8 تا 12 هرتز دیده می شود. این امواج را امواج آلفا می نامند. در مرحله ی اول خواب، از نظم موج های مغزی و دامنه ی آن ها کاسته می شود. ویژگی مرحله ی دوم خواب، نمایان شدن دوک ها (مجموعه های کوچک و منظمی از پاسخ هایی با بسامد 12 تا 16 هرتز) همراه با افت و خیزهای تند و گهگاهی در سراسر دامنه ی ای ای جی (نمودارهایی که از ثبت تغییرات الکتریکی مغز یا امواج مغزی بدست می آید) است. مراحل سوم و چهارم خواب که از مراحل قبل نیز عمیق ترند با امواج کند (1 تا 2 هرتز) مشخص می شوند و به امواج دلتا مشهورند. معمولاً بیدار کردن شخص خفته در این دو مرحله بسیار دشوار است.

توالی مرحله های خواب

در بزرگسالان حدود یک ساعت پس از به خواب رفتن تغییر دیگری روی می دهد. الگوی ای ای جی فعالیت شدیدی را ثبت می کند (حتی شدیدتر از زمانی که فرد بیدار است) اما فرد بیدار نمی شود. حرکات چشم ها به شدت افزایش میابد. این حرکات چنان مشخص اند که می توان آنها را زیر پلک های بسته نیز مشاهده کرد. این مرحله از خواب را خواب آر ای ام نامیده اند.
مراحل مختلف خواب در طول شب تکرار می شوند. خواب با مراحل غیر آر ای ام شروع می شود و شامل چند چرخه هر یک متشکل از مقداری خواب آر ای ام و مقادیر خواب غیر آر ای ام است. شخص به سرعت از حالت بیداری به مرحله ی خواب عمیق (مرحله ی 4) وارد می شود. پس از حدود 70 دقیقه، برای مدت کوتاهی در مرحله 3 قرار می گیرد، و بلافاصله بعد از آن نخستین دوره آر ای ام روی می دهد. توجه کنید که مراحل عمیق تر خواب (3 و 4) در نخستین بخش شب و بیشترین بخش خواب آر ای ام در نیمه ی دوم شب رخ می دهد. الگوی عمومی همین است: مراحل عمیق تر معمولاً در نیمه ی دوم شب و هنگامی که خواب آر ای ام مسلط تر است ناپدید می شود. معمولاً طی 8 ساعت خواب شبانه، چهار یا پنج دوره ی مشخص آر ای ام، همراه با بیداری کوتاهی در نزدیکی های صبح، رخ می دهد.
الگوی چرخه های خواب با افزایش سن تغییر می کند. برای مثال، نوزادان تقریباً نیمی از مدت خواب خود را در خواب آر ای ام می گذرانند. این نسبت در پنج سالگی به 20 تا 25 درصد مدت خواب کاهش میابد. افراد مسنتر، مرحله های 3 و 4 را معمولاً مدت کوتاه تری تجربه می کنند (و گاهی این مراحل ناپدید می شوند.) اما بیداری های شبانه بیشتر و طولانی تری دارند. به نظر می رسد که با فرارسیدن پیری نوعی بی خوابی طبیعی در آدمیان ظاهر می شود.ی دارند. به نظر می رسد که با فرارسیدن پیری نوعی بی خوابی طبیعی در آدمیان ظاهر می شود.

انواع خواب


در این تقسیم‌بندی خواب را به 6 نوع تقسیم می کنیم:

خواب‌های پریشان و درهم

این نوع خواب‌ها غیرمنطقی است و عقل آن‌ها را نمی‌پذیرد، افسانه‌ای است که امکان وقوع ندارد، مثل این که فرد در خوابش ببیند درختی در آسمان روییده است.

خواب‌ها و خواهش‌های نفسانی

این نوع خواب‌ها را روانشناسان در اثر ناکامی‌ها و شکست‌ها دانسته‌اند و در واقع خواسته‌های درونی است که به دلایلی در عالم واقع رخ نداده و انسان در خواب آن‌ها را محقق و جلوه‌گر می‌سازد. مثلاً گرسنه در خوابش خوراک می‌بیند و تشنه در خواب آب گوارا مشاهده می‌کنند.

خواب‌های حسّی

بعضی مواقع لحاف یا پتو بر روی دهان فرد قرار می‌گیرد، و تنفس او را با مشکل مواجه کرده و در امواج مغز اشکال ایجاد نموده و باعث خواب‌هایی می‌شود که هیچ تعبیری ندارد.

خواب‌های رمزی

این خواب‌ها مسائل و وقایع را به صورت کد و رمز بیان می‌کند و لذا احتیاج به معبّر و تعبیر کننده خواب دارد تا آن رموز را کشف کند.
مرحوم علامه طباطبایی (ره) می‌فرماید: کسانی که دارای روح متوسط هستند در عالم رؤیا حقایق را ناصاف و همراه برفک دریافت می‌کنند که باید مفسّری و عالمی آن‌ها را تفسیر و تحلیل کند.

رؤیای مؤمن یا رؤیای صادقه

رویای صادقه آن است که حقایق همان‌طور که در خواب دیده شده محقق می‌گردد و احتیاج به تعبیر و تفسیر هم ندارد، مثل خواب حضرت ابراهیم علیه‌السّلام در ذبح فرزند، یا خواب حضرت پیامبر صلّی الله علیه و آله که عین همان قضایا محقق شد و احتیاج به تعبیر نداشت.

خواب‌های خبردهنده از آینده

محتوای این خواب از آینده خبر می‌دهد، مثل خواب پادشاه مصر که هفت گاو فربه و هفت گاو لاغر در خواب دید و حضرت یوسف آن‌ها را تعبیر کرد. علم روانشناسی جدید از تعبیر و تحلیل این نوع خواب ناتوان است.


اختلال های خواب

حدود 90درصد بزرگسالان 6 تا 9 ساعت در شب می خوابند، و خواب بیشتر مردم 5/7 تا 8 ساعت است. گرچه بعضی ها فقط 6 تا 7 ساعت می خوابند، اما اکثر این قبیل افراد بی آنکه خود متوجه باشند در طول روز علائم خواب آلودگی نشان می دهند. بیشتر بزرگسالان برای آنکه از خواب آلودگی روزانه در امان بمانند ظاهراً به 8 تا 9 ساعت خواب شبانه نیاز دارند. هنگامی می توان از اختلال خواب سخن گفت که خواب ناکافی موجب اختلال فعالیت های روزانه یا خواب آلودگی افراطی در طول روز شود.

بی خوابی

اصطلاح بی خوابی در مواردی به کار می رود که شخص از نشانه ی اختلال، که در این مورد ناخوشنودی از مقدار یا کیفیت خواب است، شکایت داشته باشد. قضاوت در اینکه شخص دچار بی خوابی است یا نه تقریباً همیشه امری ذهنی است. بیشتر افرادی که از بی خوابی شکایت دارند، هنگام بررسی در آزمایشگاه خواب معلوم می شود خواب کاملاً عادی دارند. برعکس، برخی دیگر که از بی خوابی شکایتی ندارند بررسی نشان می دهد که در حد قابل تشخیص دچار اختلال خواب اند.
یکی از جنبه های سردرگم کننده در موضوع بی خوابی این است که مردم معمولاً در میزان کم خوابی خود اغراق می کنند. در پژوهشی ضمن بررسی خواب افرادی که خود را مبتلا به بیخوابی می دانستند معلوم شد تنها در حدود نیمی از آنان به اندازه ی 30 دقیقه در طول شب بیدار می مانند. شاید مسئله این باشد که بعضی از مردم تنها مدت زمانی را که بیدار مانده اند به یاد می آورند و چون از خواب خود هیچ خاطره ای ندارند، تصور می کنند اصلاً نخوابیده اند.

حمله ی خواب و وقفه ی تنفسی

دو اختلال نسبتاً کمیاب، اما شدید، حمله ی خواب و وقفه ی تنفسی است. شخص مبتلا به حمله ی خواب ممکن است مثلاً در اثنای نوشتن نامه، هنگام رانندگی یا ضمن گفت و گو به خواب رود. اگر دانشجویی در اثنای تدریس استاد به خواب رود یک امر کاملاً طبیعی است، اما اگر خود استاد در حال تدریس به خواب رود، می توان آن را حمله ی خواب به حساب آورد. افرادی که به این اختلال دچارند، گرفتار حمله های خواب آلودگی مکرر و مقاومت ناپذیر می شوند و در مواقع نامناسب به خواب می روند. در موارد شدید، حمله ی خواب ممکن است هر روز چند بار، و هر بار بین 15 تا 30 ثانیه، اتفاق بیفتد. افراد مبتلا به حمله ی خواب، به سبب خواب آلودگی در طول روز قادر به ادامه ی شغل خود نیستند و رانندگی یا سر و کار داشتن آنها با ماشین آلات، بالقوه خطرناک است. دست کم یک تن از هر هزار نفر دچار حمله ی خواب شدید و ناتوان کننده است و تعداد موارد خفیف و ناشناخته ی آن احتمالاً بیشتر است. حمله ی خواب در خانواده ها فراگیر است و شواهد حاکی از آن است که ژن خاصی یا ترکیبی از ژن ها استعداد ابتلا به اختلال را انتقال می دهد.
در وقفه ی تنفسی، نفس کشیدن شخص در حین خواب متوقف می شود. حمله های وقفه ی تنفسی ناشی از دو علت است: یکی آنکه مغز از فرستادن پیام "تنفس" به دیافراگم و سایر ماهیچه های تنفسی ناتوان می شود، و به همین سبب تنفس متوقف می شود. علت دیگر آنکه ماهیچه های قسمت فوقانی گلو بسیار شل می شوند و این امر نای را تا اندازه ای می بندد و در نتیجه ماهیچه های تنفسی بر هوای ورودی فشار بیشتری می آورند و از این طریق مجرای تنفسی به کلی بسته می شود. هنگام وقفه ی تنفسی، سطح اکسیژن خون به طور قابل ملاحظه ای پایین می آید و این باعث ترشح هورمون های اضطراری می شود. این واکنش سبب می شود که فرد برای نفس کشیدن از خواب بیدار شود.
اغلب مردم شب ها دچار چند وقفه تنفسی می شوند، اما کسانی که مشکل حاد خواب دارند ممکن است هر شب چندصد وقفه ی تنفسی داشته باشند. آنها با هر وقفه تنفسی بیدار می شوند تا بتوانند نفس کشیدن را از سر گیرند، اما این بیداری ها چندان کوتاه است که معمولاً از آن آگاه نمی شوند. در نتیجه، مبتلایان به وقفه ی تنفسی ممکن است هر شب 12 ساعت یا بیشتر در بستر بمانند، اما روز بعد چنان خواب آلود باشند که نتوانند کار کنند و حتی در اثنای گفتوگو با دیگران به خواب روند.
وقفه ی تنفسی در خواب در میان مردان سالخورده شایع است. قرص های خواب آور چون بیدار شدن را مشکلتر می کنند، دوره ی وقفه ی تنفسی را (که در طی آن اکسیژن به مغز نمی رسد) طولانی تر می سازند و ممکن است مرگ آفرین باشند. بیدار نشدن سبب وقفه ی تنفسی، احتمالاً یکی از دلایل عمده ی مرگ در حین خواب است.

رؤیا

خواب دیدن یکی از حالت های هوشیاری دگرگون است که در آن تصویرهای ذهنی به یاد مانده و صحنه های خیالی موقتاً واقعیت بیرونی پنداشته می شوند. محققان هنوز نمی دانند چرا اصولاً مردم خواب می بینند چه رسد به اینکه بدانند چرا چیزهای خاصی را خواب می بینند.

آیا همه خواب می بینند؟

با اینکه اغلب مردم رؤیاهای خود را صبح روز بعد به یاد نمی آورند، شواهد مربوط به خواب آر ای ام حاکی از آن است که فراموش کنندگان رؤیا به اندازه ی به یاد دارندگان رؤیا خواب می بینند. اگر شما کسانی را که سوگند می خورند در تمام عمر خود خواب ندیده اند به آزمایشگاه پژوهش درباره خواب ببرید و آنها را در حین خواب آر ای ام بیدار کنید، خواهید دید آنها به اندازه ی دیگران رؤیای خود را به یاد می آورند. کسی که می گوید "من هیچ وقت خواب نمی بینم" معنایش آن است که نمی تواند رؤیای خود را به یاد بیاورد.
پژوهشگران برای تبیین تفاوت هایی که در میزان یادآوری رؤیا دیده می شود، چند فرضیه دارند. طبق یکی از این فرضیه ها فراموش کنندگان رؤیا کمتر از به یاددارندگان آن می توانند رؤیاهای خود را به خاطر سپارند. بنا به فرضیه ای دیگر، برخی افراد در اثنای خواب آر ای ام نسبتاً راحت بیدار می شوند و به این ترتیب رؤیاهای بیشتری را به خاطر می آورند تا کسانی که خواب عمیقتری دارند. در مقبول ترین الگویی که درباره ی یادآوری رؤیا عنوان شده از این نظر جانب داری می شود که عامل عمده در این زمینه رویدادهایی است که به هنگام بیدار شدن رخ می دهد. طبق این فرضیه، تحکیم رؤیا در حافظه منوط به این است که بلافاصله بعد از بیداری، یک دوره ی کوتاه عاری از عوامل مخل وجود داشته باشد.

آیا می توان محتوای رؤیاهای خود را کنترل کرد؟

روانشناسان نشان داده اند که محتوای رؤیا را می توان تا حدودی کنترل کرد. برای این منظور به آزمودنی ها پیش از خواب مطالبی را تلقین می کنند و بعد به تحلیل و بررسی رؤیایی می پردازند که آنها به دنبال تلقین، در خواب دیده اند. در پژوهشی درباره ی تلقین ضمنی پیش از رؤیا، پژوهشگران بررسی کردند که زدن عینک قرمز بر چشم طی چند ساعت پیش از خواب چه تاثیری در رؤیا دارد. اگر چه در این باره هیچ گونه تلقینی در کار نبود و آزمودنی ها نیز از هدف آزمایش بی خبر بودند، با این حال اکثر آنها گزارش داده اند که رؤیایی با زمینه ی قرمز داشته اند.

محتوای رؤیا

در نظریه ی فروید رؤیاها فرآورده های ذهنی اند که می توان آن ها را فهمید و تفسیر کرد. این نظریه یکی از نخستین و جامعترین کوشش هایی است که در زمینه ی تبیین محتوای رؤیاها بدون توسل به مسائل فرا طبیعی صورت گرفته است. فروید در کتاب تعبیر رؤیا این نظر را مطرح کرد که رؤیاها شاهراهی به سوی شناخت فعالیت های ناهوشیار ذهن اند. او بر این باور بود که رؤیاها متأثر از امیال، نیازها، با اندیشه هایی اند که برای فرد غیر قابل پذیرش اند و به ناهوشیار رانده شده اند. این امیال و اندیشه ها محتوای نهفته ی رؤیا هستند.

 

 

 

 

 

 

 

منبع: کتاب روانشناسی عمومی انتشارات پیام نور

گردآورنده: نگار صادقی

^